Pijn zien zonder woorden

Voor begeleiders is het dan vaak een zoektocht. Soms zie je dat iemand zich anders gedraagt of onrustig is. Maar is dat gewoon een momentopname? Of komt het door pijn?

Daan Mirande, praktijkverpleegkundige bij Dichterbij, denkt al jaren na over deze vraag. “Pijn blijft soms onopgemerkt. Of wordt pas laat gezien. Terwijl het veel invloed kan hebben op iemand zijn gemoedstoestand.”

Het was het begin van zijn zoektocht naar manieren om pijn beter te herkennen. Nu geeft hij trainingen, werkt mee aan landelijke richtlijnen over pijn en laat in workshops zien wat ‘klein kijken’ betekent.

‘Klein kijken’ is stilstaan. Even écht observeren. Hoe zit iemand erbij? Wat valt op? Het kost vaak maar een paar minuten. Zelfs op een drukke dag kun je die tijd nemen. Dat kan het verschil maken tussen gissen en weten.”

Gedrag of pijn?

Soms lijkt iets ‘typisch gedrag’, maar het kan ook een signaal zijn van pijn. Iemand die zich terugtrekt, niet wil eten, zichzelf slaat of juist heel druk wordt, wil misschien wel laten merken dat er iets mis is.

Daan herinnert zich een doofblinde jongen die zichzelf op zijn hoofd begon te slaan. “In het begin dachten ze dat hij onderprikkeld was. Later bleek hij een ernstige oorontsteking te hebben. Na behandeling stopte het slaan.”

“Pijn is persoonlijk,” zegt Daan. “Je ziet niet altijd hoeveel pijn iemand heeft. Soms is het bijna onzichtbaar, doordat iemand zichzelf heeft aangeleerd om het niet te laten zien. Of iemand doet iets om met de pijn om te gaan. Daarom is goed kijken en observeren zo belangrijk.”

Het pijnsignaleringsplan

Een belangrijk hulpmiddel is het pijnsignaleringsplan. “Dat lijkt op een signaleringsplan voor gedrag, maar dan speciaal voor pijn,” legt Daan uit. “Samen met familie, begeleiders en anderen die de bewoner goed kennen, schrijf je op je welke signalen horen bij geen, lichte en ernstige pijn. Bij de één is dat stil worden, bij de ander juist roepen of druk doen. Door het op te schrijven, weet iedereen waar hij op kan letten en wanneer actie nodig is.”

Samen leren kijken

In zijn workshops ziet Daan vaak hoe collega’s elkaar scherp houden. “Dan laat ik een video zien en zegt iemand ineens: hé, die cliënt reageert op het dichtslaan van een deur. Ik had het zelf niet eens door. Dat is de kracht van samen kijken.”

Klein kijken kost geen extra tijd, benadrukt hij. “Het gaat om een andere blik. Luister naar wat iemand probeert te vertellen, ook zonder woorden. Deel je observaties met collega’s en familie. Iemand die de cliënt al jaren kent, ziet vaak patronen die anderen missen. Door die kennis te delen, kan voorkomen worden dat pijn ongemerkt blijft.”

Kwaliteit van leven

Pijn die je niet opmerkt kan leiden tot gezondheidsproblemen, gedragsveranderingen en een lagere kwaliteit van leven. “Een kleine aanpassing kan iemands dag veranderen,” zegt Daan. “Een kussen goed leggen, een strakke schoen uitdoen, nabijheid geven of juist afstand nemen. En als het nodig is, een pijnstiller geven.”

In de laatste levensfase is pijnsignalering minstens zo belangrijk. “Dan gaat het om comfort. Juist in die periode wil je dat iemand zo pijnvrij mogelijk is.”

Voor Daan draait het uiteindelijk om één ding: kwaliteit van leven. “Iedere cliënt verdient het om zonder pijn te leven. Het begint met zien wat er écht aan de hand kan zijn, ook als dat niet wordt uitgesproken.”

Meer leren?
Wil je zelf ervaren wat klein kijken is en hoe je het kunt gebruiken? Kom dan op 11 september 2025 naar de lezing Herken jij pijn bij een cliënt? van de Dichterbij Academie. De lezing wordt gegeven door Daan.